مرداد یا امرداد، کدام درست است؟

دکتر محمدجعفر محجوب (۱۳۰۳–۱۳۷۴)، ادیب، پژوهشگر، استاد دانشگاه و از برجسته‌ترین مصححان و تاریخ‌پژوهان ادبیات فارسی است؛ چهره‌ای که عمر خود را صرف شناخت و شناساندن میراث مکتوب ایران کرد. محجوب را بیش از هر چیز با پژوهش‌های دقیقش در ادبیات کلاسیک فارسی، تصحیح متون کهن، فرهنگ عامه و تاریخ اجتماعی ایران می‌شناسند. قلم او، هم استوارِ پژوهش بود و هم دل‌بستهٔ روایت‌های مردمی؛ گویی باور داشت که برای شناخت یک ملت، باید هم شاهنامه را خواند و هم قصه‌هایی را که بر زبان مردم جاری است.

ویدیوی فوق بخشی از صحبت ایشان راجع‌به واژۀ «امرداد» است. واژه‌ای که برخی برای نام پنجمین ماه سال ، دومین ماه تابستان، استفاده می‌کنند و گمان می‌کنند مرداد غلط است و امرداد صحیح.

نسخه‌ای را که مشاهده می‌کنید، توسط درست‌نویسیم ترمیم و پیاده شده‌‌ است و برای نخستین‌بار به سمع و نظر علاقه‌مندان می‌رسد. توصیه می‌کنیم حتما صحبت‌های ایشان را گوش هم بکنید. لحن دکتر محجوب هم شنیدنی‌ست.

متن صحبت‌های دکتر محمدجعفر محجوب، دربارۀ مرداد و امرداد

“آهو” این “آ”ش جزو کلمه‌ست و اسم اون حیوونه و همون آهوئه. اون آهوی به معنی عیب مرکب از “اَ”ی نفیه؛ “اَ” در پهلوی هست، در فارسی نیست، “اَ” معنی منفی داره. “اَ هو” یعنی ناخوب.
بعضی‌ها برداشتن همین “مرداد” رو، مرداد در فارسی، مرداد بوده. از دورۀ قبل سعدی و دیگران و همه، از قدیم.
سعدی می‌گه که:

یکی غله مردادمه توده کرد                                  ز تیمار دی خاطر آسوده کرد

مرحوم ارباب کی‌خسرو زردشتی که وکیل مجلس بود و کارپرداز مجلس بود و یه‌قدری جبریجات بلد بود؛ نه در حد علمی، در حد همون مسائل دینی زردشتیان، به نظرش رسیده بود که این مرداد در اوستایی “اَمِرِتات” اسم فرشته‌ایست. “اَمِرِتات” یعنی نمردنی. “اَ”ش “اَ”ی نفیه.
در فارسی این “اَ”ی نفی اصلاً نیامده، هیچ. بنابراین “اَمِرِتات” در فارسی بوده “مرداد”. ارباب کی‌خسرو فکر کرد که “مرداد” که خیلی بده آقا که فرشتۀ مرداد یعنی “مُردنی”.
چون کارپرداز مجلس بود و مجلس هر سال تقویمی چاپ می‌کرد، برای اولین بار اون برداشت اون ماه رو اسمش رو گذاشت “اَمُرداد”.
هیچ‌چی! همین‌جور پشت سر هم حالا هی می‌نویسن “اَمُرداد”. آقا “اَمُرداد” تو فارسی والا نداریم.